Het recht op een gezin: rechten die op het spel staan

a. recht om te huwen en een gezin te stichten

Aangezien het gezin beschouwd wordt als de natuurlijkste en de fundamentele eenheid van de maatschappij, wordt het recht voor iedereen om te huwen en een gezin te stichten door de mensenrechten beschermd. De mensenrechten schrijven geen types van gezinseenheden voor die als aanvaardbaar beschouwd worden terwijl er in de wereld heden ten dage vele diverse vormen van gezinnen en huwelijken bestaan.

Of deze rechten ook van toepassing zijn op koppels van hetzelfde geslacht is de laatste tijd stof voor discussie geworden. Hoewel het mensenrecht hier geen expliciete verwijzing naar maakt, kunnen een aantal bepalingen betreffende het recht om te huwen en een gezin te stichten, het recht op gelijkheid en op niet-discriminatie enz. zo geïnterpreteerd worden dat ook lesbische en homofiele koppels de bescherming van de mensenrechten zouden moeten genieten.

b. gelijke rechten van mannen en vrouwen in het gezin

De mensenrechten komen op voor de gelijke rechten en verantwoordelijkheden van man en vrouw bij het voltrekken van het huwelijk, tijdens de periode van gehuwd-zijn en bij de ontbinding van het huwelijk. Nochtans hebben vrouwen in heel wat landen in de wereld in een huwelijk en in het gezinsleven niet dezelfde status als mannen. Wetten en gebruiken die de status van vrouwen in het gezin regelen, definiëren vaak hun rol in de gezinseenheid en hun wettelijke bevoegdheden. De status van vrouwen wordt vaak bepaald door hun relatie tot mannelijke familieleden en kan een invloed hebben op hun rechten, b.v. het recht om familiebezit te erven. In sommige landen worden de rechten van vrouwen op verscheidene vlakken (b.v. nationaliteit en burgerschap) ingeperkt of bij wet ontzegd wanneer ze in het huwelijk treden.

c. recht op volledige en vrijwillige instemming met het huwelijk

Volgens mensenrechtenverdragen mag geen enkel huwelijk afgesloten worden zonder de vrijwillige instemming van de aanstaande gehuwden. In vele landen in de wereld worden nog steeds gedwongen huwelijken afgesloten om economische of culturele redenen. Het gedwongen huwelijk van meisjes onder 18 jaar is een verschijnsel dat extra aandacht verdient. Immers, een kindhuwelijk houdt een schending in van verschillende mensenrechten. Studies hebben uitgewezen dat een vroeg huwelijk vaak gepaard gaat met gezondheidsrisico’s en huiselijk geweld. Er lopen een aantal mensenrechtencampagnes voor de preventie van jonge en gedwongen huwelijken. Een verdrag van 1965 verplicht staten ook om een minimumleeftijd voor het huwelijk vast te leggen. Het verdrag geeft zelf geen minimumleeftijd. Zo ook het VN Verdrag over de Rechten van het Kind, dat een kind definieert als elke persoon jonger dan 18, maar staten toelaat in de nationale wetgeving voor verschillende zaken hun eigen leeftijdsgrenzen vast te leggen .

d. recht op gezinsplanning

Dit recht van individuen om zelf te bepalen hoeveel kinderen ze willen hebben en wanneer, is erkend op belangrijke VN-conferenties over bevolking en ontwikkeling in Teheran in 1968 en in Cairo in 1994. Dit recht is echter niet vastgelegd in een wettelijk bindend mensenrechtenverdrag en de hele kwestie van familieplanning blijft om diverse redenen controversieel: angst voor verplichte gezinsplanning-programma’s, het idee dat gezinsplanning promiscuïteit in de hand werkt, het abortusdebat en de status van het ongeboren kind.

e. recht van kinderen op ouderlijke zorg

Het recht van kinderen op ouderlijke zorg is bijzonder beschermd in mensenrechten-verdragen. Het houdt in dat staten verplicht zijn om te verzekeren dat kinderen niet van hun ouders gescheiden worden zonder een verplicht juridisch proces, en om de ouders en de familie-eenheid te ondersteunen. Bepalingen die de rechten bij een bevalling regelen, vinden ongetwijfeld hun oorsprong in het basisprincipe dat de fundamentele band tussen moeder en kind ondersteund moet worden. Een aantal verdragen benadrukt dat staten extra voorzieningen moeten treffen voor zwangere vrouwen om moederschapsverlof mogelijk te maken voor en na de geboorte van het kind. Dit verlof kan betaald zijn of onbetaald met aangepaste voordelen qua sociale zekerheid.

De mensenrechten bevatten een aantal normen voor de behandeling van kinderen die geen ouders hebben en behandelen kwesties als pleegzorg, adoptie en adoptieregeling tussen verschillende landen. Aan de basis van deze principes ligt de noodzaak om te verzekeren dat optimaal aan de belangen van het kind tegemoetgekomen wordt en om deze extra kwetsbare categorie van kinderen te beschermen tegen uitbuiting en misbruik. Het mensenrecht beschrijft tevens de plicht van ouders om te verzekeren dat er regelingen voor de kinderen getroffen worden bij het ontbinden van een huwelijk.

f. recht op familiehereniging

Wanneer ouders en kinderen in verschillende landen verblijven, zijn staten verplicht contact tussen beide mogelijk te maken en aanvragen betreffende het betreden of verlaten van een staat met familiehereniging als doel te behandelen op een menselijke en vlotte manier. Zulke rechten mogen enkel beperkt worden omwille van de nationale veiligheid en de openbare orde. Dit recht is bijzonder belangrijk voor vluchtelingen en in de meeste landen bestaan er speciale procedures om gevluchte ouders met hun kinderen te herenigen. Mensenrechtenverdragen verplichten staten om speciale maatregelen te treffen om de ouders van een kind dat zonder begeleiding op de vlucht is, te traceren en ze te herenigen.

De oorspronkelijke (Engelstalige) versie van deze tekst werd samengesteld door Asmita Naik en vertaald door Caroline Zenner.

De vertaling naar het Nederlands werd door Human Rights Education Associates aan VORMEN toegestaan.