top

Deze keer lichten we de term 'menselijke veiligheid' toe. Andere concepten, die aan bod kwamen in vorige nieuwsbrieven, zijn: duurzame ontwikkeling, burgerschap, wereldburgerschap, democratie, sociale rechtvaardigheid, discriminatie,...

Gender: een sociale constructie

De termen gender en sekse worden al eens door elkaar gebruikt, nochtans is het onderscheid tussen beide termen cruciaal binnen de sociale en politieke theorie. In deze context wordt de term gender gebruikt om te verwijzen naar sociale en culturele verschillen tussen mannen en vrouwen, terwijl het woord 'sekse' biologische verschillen tussen man en vrouw aanduidt. Daarom zegt men dat gender een sociale constructie is, meestal gebaseerd op een stereotiepe benadering van 'mannelijk' en 'vrouwelijk' gedrag. Gender gaat dus over gelijkwaardigheid: niet iedereen is gelijk maar iedereen moet gelijke kansen krijgen. De strijd voor gendergelijkheid weerspiegelt het geloof dat seksuele verschillen geen sociale noch een politieke betekenis hebben.

"De term 'gender verwijst naar de sociale rollen van man en vrouw die hen worden toegeschreven op basis van hun geslacht. Deze rolpatronen hangen daarom af van de specifieke socio-economische, politieke en culturele context en worden beinvloed door andere factoren met inbegrip van ras, etnische groep, klasse, seksuele geaardheid en leeftijd. Rolpatronen zijn aangeleerd en variëren sterk in en tussen culturen. In tegenstelling tot het biologisch geslacht van een persoon, kunnen rolpatronen veranderen. (overgenomen uit KOMPAS)

Wikipedia definieert gender als volgt: "Gender staat voor de gedrags- en identiteitsaspecten van sekse. Deze staan tegenover de lichamelijke (biologische) aspecten."
Wikipedia illustreert dit aan de hand van het volgende voorbeeld: "Mannen kunnen dus een vrouwelijke identiteit hebben en omgekeerd vrouwen een mannelijke genderidentiteit. Deze geslachtelijke identiteit is dus het gevoel lichamelijk tot een bepaalde sekse, dan wel emotioneel en/of maatschappelijk tot een bepaalde gender te behoren. (...) Het gebruik van het begrip gender betekent een relativering van de verbinding tussen de biologische status (sekse) en identiteit (zelf-gevoel). De invulling van mannen en vrouwenrollen is in allerlei culturen verschillend. Zo zijn er matriarchale en patriarchale culturen."

Rosa, een documentatiecentrum en Archief voor Gelijke Kansen, Feminisme en Vrouwenstudies, geeft in haar factsheet omtrent genderterminologie aan : "Gender is een term die gebruikt wordt om de sociaal geconstrueerde verschillen tussen vrouwen en mannen aan te duiden én om een onderscheid te maken met het begrip sekse/geslacht. (...) Het onderscheid sekse/gender wordt dan ook gebruikt om aan te geven dat het één niet noodzakelijk uit het ander volgt: vrouwen zijn bijvoorbeeld biologisch bepaald om kinderen te baren, maar niet om ervoor te zorgen."

Gender is overal aanwezig, net zoals vrouwen en mannen overal aanwezig zijn.  Het is dus geen kwestie van gender "toe te voegen" aan ontwikkeling : ontwikkeling heeft mensen als focus; vrouwen en mannen. En aangezien vrouwen en mannen wel gelijkwaardig maar niet gelijk zijn, hebben ontwikkelingsinterventies een andere impact op het leven van een vrouw of een man. Daarom mag de aanpak van ontwikkeling niet stereotiep of uniform (m.a.w. overal hetzelfde recept toepassen) zijn.

In 2000 zijn de Millenniumdoelstellingen voor de ontwikkeling vastgelegd. Deze vervolledigen de internationale instrumenten voor het verminderen van de armoede. Onder deze doeleinden zijn er slechts twee die de gelijkheid van kansen tussen vrouwen en mannen op de voorgrond stellen. De tweede doelstelling richt zich erop om basisonderwijs voor iedereen te garanderen: «van nu tot 2015, aan alle kinderen, jongens en meisjes, overal in de wereld, de middelen geven om een volledige cyclus basisstudies te beëindigen.»
Doelstelling 3, gewijd aan ‘gendermainstreaming,’ belooft om 'de ongelijkheden tussen de seksen in het basis- en secundair onderwijs weg te werken van nu tot 2005, indien mogelijk, en in alle onderwijsniveaus ten laatste in 2015'. De gelijkheid van seksen wordt dan een vereiste om onderwijs voor allen te verwezenlijken.

UNIFEM is een autonome organisatie verbonden met UNDP die de economische en politieke zeggenschap van vrouwen in ontwikkelingslanden bevordert. Het probeert vrouwen te betrekken bij ontwikkelingsplanning en besluitvorming op alle niveaus. UNIFEM werkt vooral in drie voor vrouwen strategisch belangrijke programmagebieden:
• Het versterken van de economische slagkracht van vrouwen als ondernemers en producenten.
• Het bevorderen van bestuursvormen waarbij vrouwen meer zeggenschap hebben over processen die hun leven bepalen.
• Het bevorderen van de rechten van de vrouw om alle vormen van geweld tegen haar uit te bannen en om ontwikkeling op basis van gelijkwaardigheid te bewerkstelligen.

Gendermainstreaming of de geïntegreerde benadering van de gelijkheid van vrouwen en mannen wordt in het algemeen begrepen als de strategie die bestaat uit de analyse in termen van gender en gelijkheid van elke beleidslijn, maatregel of actie van elke betrokken instantie tijdens de verschillende fasen van de uitwerking ervan, in alle domeinen en op alle niveaus. De doelstelling is om de genderdimensie op systematische wijze te integreren met het oog op het corrigeren van de bestaande ongelijkheden tussen mannen en vrouwen of de ongelijkheden die er het gevolg van zouden kunnen zijn. Lees meer ...

De Raad van Europa definieert ‘gender mainstreaming’ als 'de organisatie, verbetering, ontwikkeling en evaluatie van beleidsprocessen zodanig dat een gendergelijkheidsperspectief wordt geincorporeerd in alle beleidslijnen op alle niveaus door de actoren die bevoegd zijn voor beleidsvorming' (Raad van Europa, 1998). Op vrij korte termijn heeft het principe van ‘gender mainstreaming’ grote bekendheid verworven bij nationale overheden, zij het in de meeste gevallen als een beleidsslogan, en minder dan een concrete strategie die ook effectief geïmplementeerd wordt door de centrale beleidsactoren.

De jongerensite van RoSa biedt basisinformatie over alles wat met gender, gelijke kansen of feminisme te maken heeft. In het woordenboek van Barbie en Ken worden basisbegrippen zoals gender en feminisme in klare taal uitgelegd, worden er een aantal clichés weerlegd en geven we jongens een paar feministische tips mee.

Interessante links:

Tijdschrift voor genderstudies

Onderzoeksproject 'gendermainstreaming'

Artikels rond gender en verwante onderwerpen

NextGENDERation network

Centrum voor genderstudies van de Universiteit Gent

top

2. Lerarenopleidingen en mensenrechten: wat verwacht de VN hiervan?

Uittreksel uit het VN Plan of action for the first phase (2005-2007) of the World Programme for Human Rights Education

“Beleid en praktijk van onderwijs en nascholing van leraren en andere medewerkers van scholen zou rekening moeten houden met de volgende elementen en benaderingen:

(a) Het ontwikkelen van opleidingsonderdelen betreffende mensenrechteneducatie, die de volgende elementen bevatten:

4. Werkvorm: 'Recht op zuiver drinkwater'

Doelgroep

Tweede en derde graad lager onderwijs

Onderwerp

Recht op zuiver drinkwater

Doel
Verkennen van de verschillende betekenissen die water heeft voor iedereen van de klas. De leerlingen bewust maken van het belang van zuiver drinkwater voor mensen op de hele wereld en de verantwoordelijkheid die we hierin zelf kunnen nemen. Kennismaken met het recht op zuiver drinkwater.

Materiaal

Een pakket ‘watervoorwerpen’; eventueel knutselmateriaal, schrijf-en tekengerief

Voorbereiding

Je vraagt de leerlingen op voorhand om een voorwerp (of een foto, een boek, een krantenartikel,…) mee te brengen dat iets met water te maken heeft en waaraan voor hen een betekenis vast hangt (waarover ze een verhaal kunnen vertellen dat ze zelf meegemaakt hebben, waarmee ze iets bijzonders beleefd hebben, waar voor hen een bepaald gevoel aan vast hangt, een herinnering, enz.). Als leerkracht kan je zelf ook een aantal voorwerpen, foto’s,… voorzien ter aanvulling. Belangrijk is om ook voorwerpen/foto’s uit andere landen te voorzien om het universele aspect binnen te brengen.
Je kan ook zelf een pakket ‘watervoorwerpen’ samenstellen en in eerste instantie alleen met deze materialen werken: drinkbus, flesje mineraal water, stuk pvc-buis van afloop, kraantje, emmer, schepnetje, theepot, waterkoker, drinkbeker, snorkel, vislijn, deel van roeispaan, enkele foto’s van kinderen in actie met water (voorzie zowel van hier als uit andere landen), gietertje, …

Verloop

Verschillende mogelijkheden naargelang de grootte, de samenstelling en vaardigheden van de groep. Het is de bedoeling om de vele verschillende betekenissen van de kinderen (de diversiteit) in de groep i.v.m. water te verkennen en gelijkwaardig aan bod te laten komen.

Kringgesprek: Ieder stelt zijn voorwerp voor en vertelt het verhaal dat ermee vebonden is. Uiteraard kunnen bijvragen gesteld worden.
De leerlingen gaan per twee zitten en vertellen aan elkaar hun ‘verhaal’. Daarna schrijven ze het net vertelde verhaal uit en illustreren dit eventueel. Later worden de verhalen voorgelezen en kan er verder op ingegaan worden.
De voorwerpen worden in het midden van de kring verzameld. Bekijk de voorwerpen goed. ‘Waaraan doet het je denken? Als er een voorwerp is dat jou aanspreekt, waar jij wat kan bij vertellen (een eigen belevenis, gevoel, idee, …)mag je het nemen’. De eerste die verteld heeft, duidt dan degene aan wiens verhaal hij graag zou vernemen, enzoverder.
Na deze eerste verkenning gaan we nog intenser de verschillende betekenissen uitwisselen. De kinderen krijgen de opdracht hun gekozen voorwerpen samen te brengen in deelverzamelingen: bijvoorbeeld voorwerpen uit de badkamer, speelgoed, hygiëne, drinken, gevaar, gevoel (bang van water, genieten van water, …)
Door deze deelverzamelingen worden er kleine groepjes gevormd. Elk groepje krijgt nu de opdracht om met de voorwerpen en de bijhorende verhalen/betekenissen creatief aan de slag te gaan.

Een toneeltje maken waarin de voorwerpen een rol spelen. Dit kan het dramatiseren van één van de vertelde verhalen zijn, of het maken van een nieuw verhaal op basis van de samengebrachte voorwerpen.
Een groepsschilderwerk maken waarbij al de voorwerpen hun plek krijgen
Een collage maken met foto’s en tekstballonnen: de groepsleden schrijven enerzijds hun eigen mening/ideeën over het onderwerp in de tekstballonnen, anderzijds zoeken ze uitdagende uitspraken, om reacties van anderen uit te lokken. De collage wordt opgehangen met de bedoeling dat anderen al schrijvend op de uitspraken kunnen reageren. Het resultaat kan besproken worden wanneer de tekstballonnen gevuld zijn.
Een mini-tentoonstelling samenstellen met de voorwerpen en de uitgeschreven of getekende verhalen van de verschillende groepsleden erbij.
Waarschijnlijk komen er, door de verhalen, voorbeelden aan de orde, die te maken hebben met waterproblematiek: waterbeheersing(teveel of te weinig water)/ waterverbruik/watervervuiling/drinkwatervoorziening,…Speel hierop in: Hoeveel water verbruiken wij? Is het evident dat wij schijnbaar eindeloos over drinkwater kunnen beschikken? Hoe is de situatie op andere plaatsen in de wereld? Welke verantwoordelijkheid kunnen wij nemen inzake zuinig omspringen met water, vervuilen van water? Hoe is het gesteld met het oppervlaktewater in ons land?
Probeer vanzelfsprekendheden te doorprikken: drinkbaar water is een kostbaar goed!
Verwijs naar het Internationaal Verdrag Inzake de Rechten van het Kind(art.24): Ieder kind heeft recht op de voorziening van zuiver drinkwater, van belang voor een goede gezondheid, hygiëne en ontwikkeling. Internationale samenwerking moet bevorderd worden zodat dit recht in zijn geheel bewerkstelligd kan worden, rekening houdend met de behoeften van ontwikkelingslanden.
Zet een discussie op over volgende stellingen/vragen:

Drinkwater moet overal gratis ter beschikking zijn voor iedereen.
Het is niet nodig om water te drinken; als je veel frisdrank drinkt, is dat even gezond.
Hoe lang denk je zonder water te kunnen overleven?
Hoeveel water heb je nodig om gezond te kunnen leven?
Hoeveel drinkwater verbruik je per dag en hoe is dat verbruik verdeeld? (drinken, koken, jezelf wassen, kleren wassen, afwassen, toilet, planten gieten, poetsen,…)
Hoeveel liter water wordt er op onze school verbruikt op één dag?
Aan het drinkwatertekort in sommige landen kunnen wij niets verhelpen.
Verschillende landen zouden moeten samenwerken om water zuiver te houden, want het water stroomt van het ene naar het andere land.
Wanneer is het water in een rivier of beek proper genoeg om in te gaan spelen of zwemmen? Ken je zo’n natuurlijke waterloop in de buurt?
Je mag de les verlaten om te gaan drinken als je dorst hebt.
Daag de leerlingen uit om hun eigen vragen i.v.m. het recht op water toe te voegen.