Wereldhandelsorganisatie (WTO)

RECHT-vaardig, menswaardig: Wereldhandelsorganisatie (WTO)

Wat is de WTO?
De Wereldhandelsorganisatie (WTO) regelt de spelregels van de handel tussen landen. De WTO-lidstaten bepalen die regels in overeenkomsten. Hoofddoel is de handel zo vrij, vlot en voorspelbaar mogelijk te laten verlopen.

Wat zijn de fundamentele principes van de WTO?
Het fundament voor een ‘multilateraal handelssysteem’ is het principe van non-discriminatie. Eigen bedrijven mogen niet worden voorgetrokken boven buitenlandse bedrijven en wat voor één land geldt, geldt direct voor alle landen. Uitzonderingen daarop zijn de regionale handelsblokken (leden binnen de EU kunnen wel voorkeur krijgen boven niet-EU leden) en landen met een zwakkere economie: ze worden ontheven van sommige verplichtingen.

Waar gaan die WTO-regels over?
De WTO-spelregels gaan over handel in goederen, diensten en ideeën (intellectueel eigendom).
In de afspraken worden de regels vastgelegd: over verlaging van invoertarieven, subsidies, quota en anti-dumpingmaatregelen, over product-normen en octrooibescherming, over kredieten voor exporterende bedrijven en kwaliteitsstandaarden. De afspraken zijn bindend.

Wat is er zo belangrijk aan de WTO?
Het dagelijkse leven van steeds meer mensen op de wereld wordt beïnvloed door de internationale handel. Wat je eet, hoeveel je betaalt voor een t-shirt of medicijnen, of je werk hebt of niet, de vrijheid van boeren om hun zaden opnieuw te planten, subsidies die overheden verstrekken; het wordt allemaal beïnvloed door de regels die worden opgesteld door de WTO.

Van wie is de WTO?
De WTO wordt beheerd door de regeringen van de lidstaten. Alle belangrijke beslissingen worden genomen door ministers of ambtenaren van die landen.

Wie zijn de WTO?
De WTO kent 149 lidstaten. China staat op punt toe te treden. Deze landen dekken gezamenlijk meer dan 97 procent van de wereldhandel. Meer dan 30 andere landen zijn in onderhandeling over hun lidmaatschap, onder andere bijvoorbeeld Viet Nam, Afghanistan, Iran, Irak..
Landen opereren vaak in groepen, sommige regionaal (zoals de Europese Unie of de Aziatische ASEAN), sommige zijn gegroepeerd rondom een specifiek thema (zoals de Cairns-groep rondom landbouwproducten).

Wat is Gatt?
De Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel (Gatt) richt zich louter op de handel in goederen. De Gatt als organisatie is vervangen door de WTO. De Gatt als overeenkomst bestaat nog wel en is opgenomen in de WTO.

Wat zijn belangrijkste verschillen tussen WTO en Gatt?
De Gatt was een ad hoc organisatie en tijdelijk. De WTO gaat over de handel in goederen (Gatt), als ook over relatief nieuwe onderwerpen als de handel in diensten (Gats) en de handel in ideeën (Trips).
De WTO is niet een simpele uitbreiding van de Gatt maar is meer. De WTO heeft als internationale organisatie een stevige legale basis omdat de leden het hebben geratificeerd.

Hoe wordt een land lid van de WTO?
Om lid te worden, moeten landen aan een enorme hoeveelheid regels voldoen. Belangrijkst is dat zij hun markten openen. In hoeverre een land zijn markt moet opengooien, hangt af van de onderhandelingen met de andere leden.

Hoe is de WTO georganiseerd?
Eens per twee jaar komen de ministers van de lidstaten bijeen op een Ministeriële Conferentie, het hoogte beslisorgaan binnen de WTO. Daaronder komt de Algemene Raad (General Council) - meestal ambassadeurs en delegatiehoofden - die een paar keer per jaar samenkomt. Zij vormt ook het orgaan dat toeziet op het handelsbeleid (Trade Policy Review Body) en de geschillen regelt (Dispute Settlement Body).
Vervolgens komen de Goederenraad, Dienstenraad en Raad voor het Intellectueel Eigendom. Zij rapporteren aan de Algemene Raad.
Ambtenaren ontmoeten elkaar op regelmatige basis in Genève, waar de WTO huist. Er zijn tal van andere raden, comité’s, werk- en onderhandelings-groepen die zich met individuele overeenkomsten over zaken als milieu, ontwikkeling, lidmaatschap en regionale handelsakkoorden bezighouden.
Er is een subcomité voor de minst ontwikkelde landen.

Wat doet het WTO-secretariaat in Genève?
Op het WTO-secretariaat werken 630 mensen een directeur generaal. Zij zijn vooral ondersteunend aan de raden, de comité’s en de ministeriële conferentie, geven technische steun aan ontwikkelingslanden en analyseren de wereldhandel. Het secretariaat kan geen beslissingen nemen zoals dat wel het geval is bij andere internationale instellingen.

Wat is het budget van de WTO?
Het jaarlijkse budget is ruim 103 miljoen euro. Ter vergelijking, het is ongeveer de helft van wat de staf van de Wereldbank aan reizen uitgeeft. De WTO is het arme jongetje in de klas van internationale organisaties. Het bedrag wordt bijeengebracht door de leden die betalen naar ratio van hun aandeel in de totale handel tussen de WTO-leden.

Wat valt er nog meer onder de WTO?
Behalve de handel in goederen, in diensten en aspecten die samenhangen met zogeheten intellectueel eigendom (ideeën), zijn er nieuwe onderwerpen.
Op de eerste ministeriële conferentie van de WTO in 1996 in Singapore ontstonden drie nieuwe werkgroepen: zij houden zich bezig met de relatie tussen handel en investeringen, handel en competitie en de doorzichtigheid van overheids-aanbestedingen (krijgen buitenlandse bedrijven dezelfde kansen een opdracht uit te voeren als een nationaal bedrijf?).
Op de tweede ministeriële conferentie in Geneve in 1998 besloot de WTO ook het gebied van e-commerce te bestuderen. De derde bijeenkomst vond plaats in Seattle in 1999. Die mislukte.

Wat gebeurt er bij geschillen?
De toepassing van de WTO-regels kunnen verschillend worden geïnterpreteerd. Landen kunnen naar een panel van onafhankelijke experts toestappen, de geschillencommissie. Het panel komt met een rapport, dat de WTO-leden binnen 60 dagen kunnen afwijzen. Gebeurt dat niet, dan wordt het automatisch van kracht.

Het voorbeeld van de bananen
Namens de multinationals Dole en Chiquita (die bananen exporteren vanuit Latijns-Amerika) vochten de VS de voorkeurspositie aan die de EU verleende aan bananen afkomstig uit haar voormalige koloniën in de Caraïben. De WTO-regels zeggen immers dat een land niet het recht heeft sommige exporteurs te bevoordelen boven andere. In 1997 verloor de EU de zaak. Ook het nieuwe beleid van de EU werd door de VS afgewezen. In april 1999 gaf de WTO de Amerikanen toestemming om 200 miljoen dollar aan handelssancties aan de Europese exporteurs op te leggen.

Wat is het effect van internationale afspraken op de binnenlandse wetgeving?
Een sterkere WTO zal meer en meer binnenlandse regels beïnvloeden op het gebied van bankzaken, voedselveiligheid, octrooien etc. De WTO-afspraken krijgen daardoor ook een grotere invloed op het leven van mensen. Binnenlandse regels kunnen ondergeschikt zijn aan de handelsafspraken die in WTO-verband worden genomen.

Hoe worden beslissingen genomen?
Besluiten worden genomen bij consensus. Elke lidstaat heeft één stem en moet dus worden overtuigd om akkoord te gaan. Parlementen van de afzonderlijke landen moeten die regels vervolgens ratificeren. Een beslissing bij meerderheid is mogelijk maar is nog nooit gebruikt onder de WTO.
In de praktijk echter is de besluitvorming nog niet altijd doorzichtig en worden in aparte bijeenkomsten (in de zogeheten Green Room) belangrijke compromissen door een select groepje landen voorbereid. Critici zeggen dat bovendien belangrijke debatten in het geheim plaatsvinden zonder wetenschap of deelname van alle leden of maatschappelijke organisaties.
Daarbij komt dat niet alle leden van de WTO even democratisch zijn. Hebben de inwoners van landen als Cuba, Maleisië en andere landen wel invloed op de stem van hun regering? Dictatoriale landen zouden initiatieven van democratische regeringen kunnen blokkeren.

Hebben ontwikkelingslanden even grote zeggenschap?
Ja, want alle landen hebben tenslotte één stem. Maar veel arme landen zijn niet in staat mee te beslissen als gevolg van gebrek aan capaciteit en deskundigheid. Sommige landen hebben helemaal geen vertegenwoordiger in Genève. Uit onderzoek is gebleken dat van de 100 ontwikkelingslanden er meer dan de helft niet effectief deelnemen. Per week vinden tientallen vergaderingen plaats in Genève. Op papier is de WTO een goedwerkend systeem, in de praktijk is het nog te veel een rich men’s club.

Wat is de positie van de minst ontwikkelde landen binnen de WTO?
De 50 minst ontwikkelde landen hebben binnen de wereldhandel een uitzonderingspositie. Via het zogeheten Algemene Preferentiële Stelsel (APS) krijgen zij een gunstige behandeling, zoals lagere tarieven en zo een betere toegang tot de wereldmarkt.
Ook krijgen zij technische steun om beter te functioneren in het wereldhandelssysteem en de WTO-regels beter na te leven. Daartoe worden de noodzakelijk instanties opgezet en krijgen ambtenaren trainingen. Bij dat laatste gaat het vooral om handelspolitiek en effectief onderhandelen.

Voor een aantal – essentiële – producten van die landen gelden echter nog altijd barrières. En ook de speciale voorkeur krijgt minder waarde als de tarieven voor andere landen ook steeds verder zakken.

Is er een alternatief voor de WTO?
Zonder de WTO zullen landen onderling (bilateraal) handelsafspraken moeten maken. De WTO zegt dat de economische en politieke macht van de landen dan beslissend zal zijn voor de uitkomst. Kleine landen zijn overgeleverd aan de genade van grotere handelsmachten. Ook binnen de WTO blijven de machtsverschillen bestaan maar, zo zegt de WTO, leden hebben meer rechten. Die kunnen zij via de onafhankelijke geschillenprocedure van de WTO halen.
Ondanks de uitbreiding van de WTO werden er in de eerste twee jaar van de WTO in totaal 45 regionale handelsovereenkomsten afgesloten.

Critici vinden dat de WTO teveel optreedt op het terrein van de nationale overheid. Spelregels worden ondergeschikt gemaakt aan de wereldhandel. Handelsbelangen gaan zo voor op niet-handelsbelangen, zoals bijvoorbeeld de gezondheidszorg voor mensen met aids.
Sommigen pleiten ervoor dat de WTO zich strikt op de handel toelegt. Andere afspraken moeten binnen VN-verband blijven, zoals over milieu, gezondheid, mensenrechten, arbeidsnormen. Maar dan moeten die internationale organi-saties wel meer macht krijgen ten opzichte van de WTO dan toe nu toe.
Anderen vinden dat de WTO-regels juist ten volle moeten worden benut om aan de handelsafspraken meteen arbeidsnormen en milieubescherming te koppelen.

Links