| Startpagina VORMEN vzw | Startpagina RECHT-vaardig | Vorige | Volgende | Overzicht workshops | Inhoudstafel |
|
RECHT-vaardig, menswaardig: Recht op gezondheid |
“Gezondheid is een staat van compleet fysiek,
mentaal en sociaal welzijn en niet enkel
de afwezigheid van ziekte.”
Gezondheid is niet enkel een sociale, economische en politieke kwestie maar ook een mensenrechtenkwestie. Ongelijkheid en armoede liggen aan de basis van een slechte gezondheid en kunnen eveneens leiden tot de dood van arme en gemarginaliseerde mensen. Het Wereldgezondheidsrapport (World Health Report) heeft ziektes en doodsoorzaken geklasseerd en aan elk daarvan een nummer gegeven. De belangrijkste doodsoorzaak ter wereld, volgens dit rapport, draagt het nummer 259.5 en is ‘extreme armoede’. Het is een vicieuze cirkel: armoede veroorzaakt ziekte, wat op zijn beurt tot nog grotere armoede leidt.
De voorbije decennia hebben wereldwijde economische veranderingen de menselijke gezondheid diep geraakt. Ook de toegang tot gezondheidszorg en sociale voorzieningen evolueerde sterk. De rijkdommen in de wereld raken meer en meer geconcentreerd in de handen van een kleine groep economische spelers, die ernaar streven hun persoonlijke winst zo groot mogelijk te maken. Economisch en financieel beleid wordt meer en meer bepaald door een klein aantal regeringen en internationale instellingen, zoals de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldhandelsorganisatie. Het beleid van deze organisaties, samen met de activiteiten van multinationale ondernemingen, heeft een grote impact op het leven, de levensomstandigheden, de gezondheid en het welzijn van mensen, zowel in het noordelijk als in het zuidelijk halfrond. Het zogenaamde TRIPS-verdrag van de Wereldhandelsorganisatie dat de patentrechten van o.a. grote farmaceutische bedrijven regelt, is daar een voorbeeld van. Een patentrecht of een intellectueel eigendomsrecht zorgt ervoor dat alleen farmaceutische bedrijven die een medicijn ontwikkeld hebben, het mogen verkopen en dat aan aanzienlijk hoge prijzen. Dit verdrag kent in theorie wel wat uitzonderingen voor ontwikkelingslanden maar in de praktijk zorgt het ervoor dat toegang tot betaalbare medicatie voor veel mensen in ontwikkelingslanden een droom blijft. Veel ziektes die door medicatie bestreden zouden kunnen worden, blijven op die manier miljoenen mensen in ontwikkelingslanden teisteren.
De cijfers met betrekking tot armoede en sterfte leggen als nooit tevoren ongelijkheid en onrecht bloot: 75% van de wereldbevolking leeft in ontwikkelingslanden en vertegenwoordigt slechts 8% van de farmaceutische markt. Een derde van de wereldbevolking heeft zelfs geen enkele toegang tot noodzakelijke basismedicatie.
Het Wereldgezondheidsrapport van 1999 heeft de volgende vier uitdagingen voor de nationale regeringen, de internationale gemeenschap en de civiele maatschappij geformuleerd:
1. Gezondheidssystemen zo sturen dat ze met een minimum aan interventies de grootste impact hebben op het verminderen van ziektes bij arme mensen. Dit brengt het volgende met zich mee: een hernieuwd engagement om malaria onder controle te houden, uitgebreidere pogingen om tuberculose onder controle te houden, een focus op gezondheid en voeding van moeder en kind en de uitbreiding van vaccinatieprogramma’s.
2. Gezondheidssystemen in staat stellen om mogelijke bedreigingen voor de gezondheid die voortkomen uit economische crisissen, een ongezonde omgeving en risicovol gedrag, aan te pakken. Eén van de belangrijkste bedreigingen is tabaksverslaving. Een globaal engagement om tabak te controleren zou miljoenen mensen van een vroegtijdige dood redden. Andere prioriteiten zijn de bestrijding van de groeiende resistentie tegen antibiotica en een effectief antwoord geven op de bedreiging van opkomende ziektes. Andere belangrijke punten zijn polio en de promotie van een gezonde levensstijl (zuivere lucht en water, adequaat sanitair, gezonde voeding en veilig transport).
3. Gezondheidssystemen creëren die gratis of goedkoop toegang geven tot gezondheidszorgen. Dit vereist publieke financiering of een systeem van sociale zekerheid door de regering, of beide.
4. Investeren in de uitbreiding van kennis over gezondheid, aandacht besteden aan onderzoek en ontwikkeling met betrekking tot infectieziekten die vooral voorkomen bij armen, arme landen helpen een degelijke gezondheidssysteem te ontwikkelen.
De grootste vijanden van gezondheid: armoede én rijkdom
De resultaten van de Wereldgezondheidsorganisatie, geformuleerd in het Wereldgezondheidsrapport van 2002, geven een alarmerend inzicht in de belangrijkste oorzaken van ziekten en doodsoorzaken. Veel ziekten hebben te maken met niet alleen ondervoeding, maar ook ‘overvoeding’.
Volgens het rapport zijn er wereldwijd ongeveer 170 miljoen kinderen die ondervoed zijn, ongeveer 3 miljoen per jaar sterven er aan deze ‘ziekte’. Wereldwijd zijn er meer dan één miljard mensen die aan overgewicht lijden, waarvan 300 miljoen echt obesitas hebben. Elk jaar sterven een half miljoen mensen in Noord-Amerika en in Europa aan ziekten die met overgewicht te maken hebben.
Extreme armoede is dus nog steeds de belangrijkste doodsoorzaak van miljoenen mensen. Ondergewicht is de grootste onderliggende oorzaak van allerlei ziekten, vooral bij kinderen onder de 5 jaar. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat 6 miljoen kinderen in deze leeftijdsgroep per jaar aan ondergewicht sterven. Ondervoeding heeft in 2000 aan 3,4 miljoen mensen het leven gekost, waarvan 1,8 miljoen in Afrika en 1,2 miljoen in Azië.
In termen van risicofactoren wordt ondergewicht als doodsoorzaak gevolgd door onveilige seks, de belangrijkste factor in de verspreiding van HIV/AIDS, vooral in arme landen in Afrika en Azië. Ongeveer 70% van de 40 miljoen besmette mensen in de wereld leven in Afrika. Maar de epidemie neemt ook elders ernstige vormen aan.
Zowel in Afrika als in Azië behoren o.a. een tekort aan zuiver water, gebrek aan sanitair en hygiëne, tekort aan ijzer tot de belangrijkste oorzaken van ziekten. Ook deze factoren zijn, net als ondervoeding, een gevolg van armoede. Jaarlijks sterven ongeveer 1,7 miljoen mensen - bijna alleen in ontwikkelingslanden - aan diarree door vervuild water, waarvan 9 op 10 kinderen zijn.
Een tekort aan ijzer, waarmee ongeveer 2 miljard mensen te kampen hebben, is bovendien de oorzaak van ongeveer één miljoen doden per jaar. Ook hiervan zijn jonge kinderen (maar ook zwangere vrouwen) de belangrijkste slachtoffers.
Tekorten aan vitamine A, aan jodium en zink in het lichaam is ook een oorzaak van veel ziekten in ontwikkelingslanden: blindheid door een vitamine A-tekort, mentale achterstand en hersenschade door jodiumtekort en groeiproblemen, vermindering van de immuniteit, ademhalingsproblemen, malaria en diarree door een zinktekort.
Overgewicht en obesitas, ziekten die vooral in het Noorden worden aangetroffen, zijn ook belangrijke factoren die de goede gezondheid in het gedrang brengen. Deze problemen brengen veranderingen in het lichaam met zich mee die kunnen leiden tot verhoogde bloeddruk, verhoogde cholesterol, ... die dan weer kunnen leiden tot hartkwalen, diabetes en verschillende vormen van kanker. Verhoogde bloeddruk en cholesterol hebben te maken met het eten van te veel vet, te veel suiker en zout. Deze gevaren worden nog eens versterkt als ze gecombineerd worden met alcohol en tabak. En natuurlijk zijn deze laatste twee op zichzelf ook belangrijke doodsoorzaken in de westerse wereld.
Het Wereldgezondheidsrapport toont dus op verschillende manieren aan dat de wereld zich in een grote gevarenzone bevindt. Eén deel van de wereld heeft weinig keuze op vlak van levenswijze en de gevolgen ervan voor de gezondheid en een ander deel van de wereld maakt de verkeerde keuzes op vlak van consumptie en levenswijze.
Wat is een gezondheidssysteem?
In deze complexe wereld is het moeilijk om exact te omschrijven wat een gezondheidssysteem precies is, uit wat het bestaat, waar het begint en waar het eindigt. Het Wereldgezondheidsrapport van 2000 definieert een gezondheidssysteem als volgt: ‘Alle activiteiten waarvan de belangrijkste doelstellingen zijn: gezondheid promoten, herstellen en bewaren.’
Formele gezondheidsdiensten, zoals bv. directe zorgen van dokters of verpleegkundigen aan de patiënt, is één van de duidelijkste onderdelen van een gezondheidssysteem. Maar ook medische handelingen van traditionele genezers of het gebruik van alle vormen van medicatie maken deel uit van een gezondheidssysteem. Thuisverzorging van een zieke (al dan niet door traditionele geneeskunde) omvat ongeveer 70% tot 90% van alle medische zorgen. Maar de inhoud van een gezondheidssysteem gaat nog veel verder dan directe medische verzorging op allerlei niveaus. Zowel gezondheidspromotie en preventie van allerlei ziekten als indirecte verbeteringen zoals veiligheid of milieuomstandigheden, maken deel uit van een gezondheidssysteem. Daarbuiten zijn er nog activiteiten, waarvan de belangrijkste doelstelling niets met gezondheid te maken hebben, die in verband gebracht kunnen worden met gezondheid en dus deel uitmaken van een gezondheidssysteem. Een voorbeeld hiervan is onderwijs of educatie. In het onderwijs kan namelijk gezondheidseducatie opgenomen worden, maar indirect worden mensen ook opgevoed tot ‘verzorgers’ of tot mensen die andere mensen willen helpen. Daarnaast is onderwijs ook een ticket tot een betere levenswijze, tot armoedevermindering hetgeen uiteraard ook bijdraagt tot een betere gezondheid.
We kunnen uit deze betekenis van gezondheidssysteem afleiden dat elk land op de wereld wel op de één of de andere manier een gezondheidssysteem heeft, hoe gefragmenteerd of onsystematisch het ook kan werken.
De meeste informatie die beschikbaar is over gezondheidssystemen gaat over de aanwezigheid van en de investeringen in gezondheidsdiensten. De informatie gaat met andere woorden over gezondheidszorgsystemen, gericht op individuen of bevolkingsgroepen. Gezondheidszorg is één van de grootste sectoren in de wereldeconomie. Het systeem van gezondheidszorg is niet alleen enorm gegroeid maar de moderne gezondheidszorg kan ook gelijk gesteld worden met een enorme differentiatie en specialisatie van vaardigheden en activiteiten.
Vandaag is gezondheidszorg en sociaal beleid voor de meeste regeringen van ontwikkelde landen en landen met een gemiddeld inkomen, vanzelfsprekend geworden. Gelijke toegang tot het gezondheidssysteem en efficiëntie zijn sleutelwoorden geworden. In ontwikkelingslanden daarentegen, waar de inkomsten schaars zijn en publieke instellingen zwak, is de financiering en de voorziening van gezondheidszorg vaak in privé-handen. In veel van deze landen hebben grote delen van de bevolking geen toegang tot basisgezondheidszorg. Vooral in ontwikkelingslanden is gezondheidszorg door de privé-sector vaak problematisch. Ontwikkelingslanden hebben namelijk geen duidelijk beleid naar de privé-sector toe.
Veel regeringen weten te weinig over welke gezondheidsvoorzieningen de privé-sector aan de burgers te bieden heeft en hoe ze aangeboden worden. Het is van wezenlijk belang dat overheden enerzijds de privé-sector opvolgen maar ook zelf gezondheidzorg aanbieden en toegankelijk maken voor iedereen. De overheid heeft namelijk de eerste verantwoordelijkheid om het recht op gezondheid voor iedereen te verwezenlijken.