Analfabetisme betekent: niet kunnen lezen en schrijven. Niet kunnen lezen en schrijven houdt in: de sleutel missen tot ontwikkeling, tot participatie in de samenleving, tot het doorbreken van een vicieuze cirkel van armoede en afhankelijkheid, generaties lang. Het is een schending van de Rechten van de Mens. Ongeveer 880 miljoen mensen van 15 jaar en ouder zijn analfabeet. Zij vallen onder de definitie die de UNESCO, de VN-organisatie voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur heeft opgesteld, omdat zij "...niet in staat zijn een korte, eenvoudige tekst over het dagelijks leven met begrip te lezen en te schrijven". Kinderen voor wie geen onderwijs beschikbaar is - het zijn er vele miljoenen - horen vanaf hun vijftiende jaar eveneens tot de analfabeten.

De meeste analfabeten leven in de ontwikkelingslanden. Dit komt vooral door de grote ongelijkheid van financiële middelen voor onderwijs. In het Zuiden zitten kinderen vaak met meer dan 80 in 1 klas, vele van hen ondervoed, dicht op elkaar in een lokaaltje, op de grond zittend met pen of papier die ze dan ook nog delen met anderen, soms een boek. Hun leerkrachten zijn amper opgeleid of hebben een tweede job om rond te komen. Afrika heeft de meeste analfabeten. In West- en Centraal-Afrika en Zuid-Azië gaat de overgrote meerderheid van de arme kinderen nooit naar school. In Latijns-Amerika maken veel kinderen de eerste klas van de lagere school af, maar daarna verlaten ze in grote getallen de school. Maar ook binnen de rijke landen is naar schatting 20 procent van de bevolking (functioneel) analfabeet.

Een analfabeet in de rijke landen is niet iemand die helemaal ongeletterd is. Functioneel analfabeten hebben wel enige scholing gehad, kunnen wel een beetje lezen en schrijven maar niet genoeg om zich staande te houden in de maatschappij. Vandaar dat het begrip ‘functioneel analfabetisme’ wordt gebruikt. Sommigen hebben zich die vaardigheden nooit helemaal eigen gemaakt. Anderen zijn het, bij gebrek aan oefening, verleerd.
Het is een misvatting te denken dat analfabetisme een zaak is van oudere generaties: 7 procent van de mensen tussen de zestien en 24 jaar is functioneel analfabeet, de helft daarvan is van allochtone afkomst.
Het functioneel analfabetisme onder de volwassenen van de geïndustrialiseerde landen is groter dan eerder gedacht. Een studie van 1995 wees uit dat bijna 1 op 4 mensen functioneel analfabeet is in sommige van ’s werelds rijkste landen.

Kunnen werken met de computer en met internet is in onze samenleving voor velen haast even vanzelfsprekend als kunnen lezen en schrijven of kunnen rekenen.
Dat informatietechnologie de samenleving in tweeën splitst, is geen nieuwe gedachte. Verbeterde communicatiemogelijkheden, zoals het internet, maken voor de ene groep de wereld kleiner en beter toegankelijk. Anderen zien deze ontwikkelingen volledig aan zich voorbijgaan. Gebrek aan geld en interesse weerhoudt hen er simpelweg van cyberspace te betreden. Het onderzoek laat zien dat mensen met een lage opleiding, kansarmen en ouderen op dit moment niet geloven in het nut van dit nieuwe medium of gewoon niet de mogelijkheden hebben om het terrein van de computerwereld te betreden.
Uiteraard is er niet alleen de kloof tussen computergebruikers en digitaal analfabeten in westerse landen, op internationaal vlak worden veel landen in het Zuiden uitgesloten van de digitale revolutie en de ontwikkeling die daarmee samenhangt.

Media-analfabetisme is niet meer weten wat de beelden die je door de media voorgeschoteld krijgt, betekenen. Beelden kunnen nu eenmaal op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Het probleem van media-analfabeten is dat ze de bedoeling van de zender klakkeloos overnemen, zonder dat ze er zich van bewust zijn dat de beelden wel eens anders geïnterpreteerd kunnen worden. Een media-analfabeet bekijkt de beelden die op hem afkomen nooit kritisch.
De media hebben een belangrijke invloed op hoe wij de wereld rondom ons ervaren, op onze ideeën over de wereld. Van deze invloed wordt vaak geprofiteerd, enerzijds door de kijker ‘dom’ te houden met allerlei stompzinnige shows, anderzijds door een bepaalde vorm van informatie te bieden die het wereldbeeld van de kijker, of zijn ideeën in een bepaalde richting stuurt.

In veel landen krijgen de meeste kinderen uit arme gezinnen geen onderwijs. Een recent onderzoek in 35 landen in West- en Centraal-Afrika en Zuid-Azië wees uit dat in 10 landen de helft of meer van de 15-19 jarigen uit arme gezinnen nooit verder waren gekomen dan de eerste klas van de lagere school.
In Latijns-Amerika maken veel kinderen de eerste klas van de lagere school af maar daarna verlaten ze in grote getallen de school. In Brazilië bijvoorbeeld maakt 92% van de 15-19 jarigen uit arme gezinnen de eerste klas af, maar slechts de helft haalt de zesde klas.
Analfabeten zijn dus veelal afkomstig uit de laagste sociale milieus en worden van huis uit niet gestimuleerd om te leren. Verder zijn 2 op 3 analfabeten vrouwen. Vooral in Azië is het analfabetisme bij vrouwen groot